Dzieje rodu von Wengersky na Śląsku cz.II

Rok 1740 przyniósł kolejny zwrot w historii Śląska i to zwrot zasadniczy. Otóż w 1740 roku umiera cesarz Karol VI Habsburg, na tron monarchii habsburskiej wstępuje jego córka Maria Teresa. Mogła rządzić jedynie dziedzicznymi krajami habsburskimi – nie w całej Rzeszy Niemieckiej. Tron Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego był dziedziczny, lecz nie mogły na nim zasiadać kobiety. Zaproponowano więc kandydaturę na cesarza męża Marii Teresy – Franciszka Stefana Lotaryńskiego. Spotkało się to z silnym sprzeciwem części państw niemieckich. W tym samym czasie na tron Królestwa Prus wstąpił Fryderyk II Hohenzollern. Zaakceptował wprawdzie tę kandydaturę, ale zażądał w zamian Śląska.

 

W związku z tymi wydarzeniami, jeszcze w tym samym roku, wojska pruskie wkroczyły na Śląsk, dając początek tzw. trzem wojnom śląskim, które trwały z przerwami do 1763 roku. Już jednak w 1745 roku Prusy zajęły ziemie, w których skład wchodziło Państwo Rybnickie z Pilchowicami. Wielkie bitwy ominęły wprawdzie nasze ziemie i nie zanotowano w związku z wojną większych strat. Dotkliwe natomiast były ciężary, jakie ponosił Górny Śląsk w związku z przechodzeniem władzy z rąk cesarskich w ręce pruskie. Ostatecznie jednak w 1763 roku cały Śląsk, z wyjątkiem ziemi cieszyńskiej i opawskiej, przeszedł pod władanie Królestwa Prus.

Zanim jednak to ostateczne rozstrzygnięcie spraw Śląska nastąpiło, w 1743 roku stany śląskie złożyły hołd królowi Prus Fryderykowi II Hohenzollernowi.

Hołd taki złożył również hrabia Franz Carl von Wengersky – jako jeden z pierwszych, na co później powoływała się rodzina Wengerskich w różnych spornych sprawach w królewskich urzędach pruskich.[1] Trzeba tu jednak zaznaczyć, że hołd złożony królowi mocno popierającemu protestantyzm w Prusach nie oznaczał bynajmniej poparcia Wengerskich dla protestantyzmu. Wręcz przeciwnie. Ich wierność religii katolickiej jest zdumiewająca, co dobitnie pokażą ich zasługi na tym polu w późniejszych latach. Warto tu zwrócić uwagę na to, że imiona wszystkich synów Franza Carla zaczynają się od imienia Maria.

Zanim jednak trzecia wojna ostatecznie rozstrzyga o losach Śląska, w kwietniu 1745 roku umiera Josepha Amalia Wengersky, a w 1747 roku jej mąż Fraz Carl von Wengersky.

Tak kończy się historia rodu von Wengersky w ramach cesarstwa Habsburgów, a zaczyna się okres pruski.

Herb hrabiów Wengerskich zmienia się nieco. Na miejscu dwugłowego orła Habsburgów pojawia się czarny orzeł pruski.

 

źródło: http://www.dokumentyslaska.pl/herby_slaskie/wengersky.html

Po śmierci Franza Carla rządy w Państwie Rybnickim, Pilchowicach i Krzyżanowicach , (którymi później zarządzać będzie jego najmłodszy brat Anton), obejmuje jego syn hrabia August Emanuel von Wengersky. Ma wtedy 20 lat. Był to trudny czas dla niego. Władza przechodziła powoli z rąk austriackich w ręce pruskie. Zmieniały się kompletnie zasady podatkowe. Aż do objęcia władzy przez Prusy, poddani nie płacili podatków bezpośrednio rządowi krajowemu. Płacili je mianowicie Państwu Rybnickiemu, a te wpłacało ustaloną sumę do kasy krajowej. Teraz jednak obowiązek podatkowy
o określonej wysokości, został nałożony przez rząd pruski, na wszystkich chłopów i obywateli bezpośrednio, a nie poprzez właścicieli Państwa Rybnickiego (i nie tylko, bo taka reforma dotyczyła całego Śląska). Wiązało się to również ze złagodzeniem pańszczyzny.

Sytuacja polityczna i zmiana zasad opodatkowania poddanych spowodowała przejściowo jednak  spore kłopoty Augusta Emanuela, pewne zamieszanie i nieporozumienia pomiędzy obywatelami Państwa Rybnickiego a hrabią. Jego rządy można określić jako ciągłą walkę z obywatelami Państwa o podział dochodów i powinności obywatelskich względem hrabiego.

31 grudnia 1754 roku August Emanuel von Wengersky żeni się w Buchelsdorf (były na Śląsku trzy miejscowości o tej nazwie) z Marią Teresą hrabianką von Frankenberg und Ludwigsdorf.

Z tego małżeństwa rodzą się :

–    8 grudnia 1756 roku – Maria Theresia – później wyszła za mąż za Johanna Adriana        Philippa von Hoverden – Plencken. Zmarła w 1809 roku. [2]

  • w 1758 roku – Józef – później Komandor Komandorii zakonu rycerskiego Kawalerów Maltańskich w Lwówku Śląskim i Strzegomiu[3] . Zmarł w 1807 roku.
  • 5 listopada 1760 roku w Rybniku – Maria Anton Carl Boromeus Aleksander Johann Nepomuk Franz de Paula Joseph Ignatius – późniejszy dziedzic majątku von Wengersky.[4]

Wydaje się, że w tym czasie centrum władzy w Państwie Rybnickim znajduje się już w Pilchowicach na zamku, a nie w Rybniku (z krótką przerwą na generalną przebudowę zamku pilchowickiego przez Augusta Emanuela[5]).

Jak wyglądało wtedy miasteczko Pilchowice? Cała zabudowa skupiona była wokół rynku. Była drewniana. Kształt rynku i układ ulic z niego wychodzących zapewne niewiele się zmienił. Główne trakty do dzisiaj można odgadnąć. Kościół stał na niewielkim wzgórzu – tam, gdzie teraz stoi plebania. Był drewniany, otoczony cmentarzem. Za miastem nad Bierawką stał młyn wodny w miejscu, które jest znane do dzisiaj. Kilkadziesiąt metrów od rynku stał zamek. Pewnie była to już budowla murowana otoczona fosą i wałem drewniano- ziemnym. Dzisiaj trudno powiedzieć, jak wyglądał rzeczywiście, bo nie zachowały się jakiekolwiek przekazy na ten temat.

W takim miasteczku i zamku obrali sobie siedzibę hrabiowie Wengerscy. Z analizy ksiąg metrykalnych wynika to niezbicie, bo wymienia się tam za czasów rządów Franza Carla Wengerskiego szlachcica Ernesta Reisnera – burgrabiego na pilchowickim zamku (taki zamkowy zarządca). W księgach występuje często on i jego żona jako chrzestni dla nowo narodzonych obywateli miasteczka. Chrzczą również w Pilchowicach swoje dzieci. W ogóle stosunki pomiędzy pilchowiczanami a rodziną Wengersky wydają się być bardzo poprawne, co wynika również z ksiąg metrykalnych. Wengerscy chętnie bywali rodzicami chrzestnymi dla dzieci mieszkańców i dawali tytuły do święceń kapłańskich[6] (co wiązało się dla nich z   niemałymi kosztami.)

20 lutego 1761 roku w Rybniku umiera żona Augusta Emanuela – Maria Teresa. Ich dzieci zostają bez matki. Anton ma rok, Józef trzy lata, a Maria Teresa 5 lat. Hrabia więc żeni się po raz drugi w 1764 roku. Jego żoną zostaje hrabianka Maria Genovefa della Rovere Ctssa di Monte l’Abbate (urodzona w roku 1741, zmarła w 1810 roku).

Z małżeństwa tego rodzi się w 1764 roku Johann Nepomuk von Wengersky.

Kiedy 3 stycznia 1768 roku w Rybniku umiera hrabia August Emanuel, jego żona Maria Genovefa opuszcza Państwo Rybnickie i udaje się wraz z synem do rodzinnej posiadłości rodu Monte l’Abbate w Bystrice pod Hostynem na Morawach. W tym czasie majątkiem w Bystrice zarządzał  jej brat Fraz Anton.

Franz Anton umiera w 1804 roku. Umiera bezdzietnie. Na podstawie testamentu z dnia 6 stycznia 1800 roku  Bystrice dziedziczy Johann Nepomuk Wengersky.

8 czerwca 1805 roku Johann Nepomuk otrzymuje tytuł hrabiego Wengersky von Montelabbate i herb.[7]

 

Johann Nepomuk był wielkim mecenasem sztuki. Założył w Bystrice piękną bibliotekę. Był cesarskim szambelanem. Zmarł 7 września 1827 roku[8] bezpotomnie. Tak więc odgałęzienie rodu Wengersky von Ungerschitz – Wengersky von Montelabbate wygasło zanim zdążyło się rozwinąć.[9]

Wróćmy jednak do spraw Państwa Rybnickiego i Pilchowic.

Po zakończeniu Wojen Śląskich w 1763 roku, nastał czas na ostateczne uporządkowanie spraw administracyjnych i sądowniczych w Państwie Rybnickim. Kiedy jednak wszystko zaczynało działać normalnie, w ustalonym trybie, jak już wspominałem
3 stycznia 1768 roku umiera w Rybniku August Emanuel. Przed śmiercią porządkuje sprawy  rodzinne i majątkowe. Jako dziedzica wyznacza Antona Wengerskiego (najmłodsze dziecko
z pierwszego małżeństwa). Anton ma wtedy 8 lat. Jest małoletni, więc nie może zarządzać majątkiem. Majątkiem więc w imieniu nieletniego Antona zarządza jego wuj Joseph Johann von Wengersky (brat Augusta Emanuela).

Joseph Johann staje się również prawnym opiekunem nieletnich dzieci Augusta Emanuela. Ponieważ jednak sprawy zarządu Państwem Rybnickim nie pozwalały na dostateczną formację moralno-duchową i przekazanie podstawowej wiedzy małoletnim dzieciom Augusta Emanuela, na zamku pilchowickim pojawia się ojciec Remedius Dittrich – franciszkanin konwentualny z klasztoru w Wodzisławiu. [10]

Jako opiekun Joseph von Wengerski wykazał się ogromną energią w egzekwowaniu praw swoich podopiecznych  w Państwie Rybnickim. Zadbał jednak również o siebie. Kiedyś, po uzyskaniu pełnoletności przez Antona, będzie musiał oddać zarząd Państwem Rybnickim, więc w roku 1775 po nagłej śmierci najmłodszego brata, sprzedaje majątek
w Krzyżanowicach rodzinie von Lichnowsky i kupuje tzw. Państwo Dobrosławickie
w rejonie Ostrawy.

W latach 1776 -1778 Józef Wengersky rozbudowuje zamek w Rybniku. Do starej części zamku dobudowano dwa skrzydła z arkadami na poziomie parteru. Nadało to budowli kształt podkowy zachowany do dziś.[11]

W roku 1779 powstaje zamysł budowy nowego kościoła w Pilchowicach. Józef Wengersky z całą energią angażuje się w to przedsięwzięcie. Powstaje piękna murowana jednonawowa świątynia pod wezwaniem Ścięcia Św. Jana Chrzciciela – na wzgórzu obok starej drewnianej świątyni.[12] Prace kończą się w 1780 roku i wtedy kościół jest konsekrowany.

Józef Wengersky jest fundatorem budowy i wyposażenia kościoła.

W tym samym mniej więcej czasie z inicjatywy Józefa Wengerskiego powstaje Kolonia Neborowicka Ungerschütz (zwana też Zalesie, Zalasek, Podlesie). Kolonia ta powstała na podstawie zarządzenia króla Fryderyka Wielkiego (Kolonizacja Fryderycjańska), mającego na celu rozwój terenów słabo zaludnionych i zacofanych gospodarczo.[13] Hrabia Wengersky nadał nowej miejscowości nazwę Ungerschütz od swojego przydomku herbowego. W okolicy powstało wtedy wiele takich miejscowości jak Kolonia Renerowska koło Rud,  Barrach w okolicy Bargłówki czy kolonia Zedlitz obok Ostropy.

Jeszcze w 1781 roku Józef Wengersky występuje jako właściciel Pilchowic i Państwa Rybnickiego. Wewnątrz organów znajdujących się w kościele w Wilczy znajduje się inskrypcja, że organy fundował w 1781 roku hrabia Józef Wengersky pan na Pilchowicach
i patron tego kościoła.[14] [15] Najwcześniej więc w tym samym roku Józef Wengersky przestaje zarządzać Państwem Rybnickim i Pilchowicami. Teraz mógł zająć się sprawami Państwa Dobrosławickiego.

W roku 1781 wybudował w Plesnie nową szkołę i reaktywował parafię w tej miejscowości, a w 1787 został fundatorem budowy kościoła św. Jakuba w Plesnie. Założył też kilka nowych osad w okolicy. Ciekawostką jest, że kościół w Plesnie jest niemal identyczny z kościołem w Pilchowicach[16]. Również ołtarz główny jest prawie taki sam.

Kościół i ołtarz w miejscowości Plesna

 

Foto. A. Robok. Kościół w Pilchowicach

 

W 1800 roku Józef Wengersky przestaje być właścicielem Państwa Dobrosławickiego[17]. Prawdopodobnie zmarł w tym roku. Być może był nieżonaty
i bezpotomny, bo na nim kończyły się rządy Wengerskich w tym Państwie.

W 1781 roku Anton von Wengersky jest już pełnoletni, ma 21 lat. Zapewne otrzymał staranne wykształcenie, o które zadbał opiekun – Józef Wengersky. Z pewnością też wprowadził on swego podopiecznego w sprawy Państwa Rybnickiego i Pilchowic. Należy więc sądzić, że wszelkie przedsięwzięcia, jak np. budowa kościoła w Pilchowicach i jego wyposażenie, budowa nowego pałacu, działy się przy ich ścisłej współpracy. Ostatecznie jednak Anton staje się, teraz już oficjalnie, właścicielem Państwa Rybnickiego i Pilchowic nie wcześniej niż w 1781 roku (dokładnej daty nie udało mi się ustalić).

Franciszek Idzikowski w swojej książce „Dzieje miasta Rybnika i dawniejszego Państwa Rybnickiego na Górnym Śląsku tak opisuje rządy Antona Wengerskiego :

„Stosunek jego do miasta był podczas swego krótkiego panowania dosyć przyjazny. Nowe żądania jakie stawił okazują się rozsądnemi i zostaną też przez rząd jako takie uznane. Ponieważ bowiem obywatele używali lasów wspólnie, mieli także się przyczynić do ich kultury i utrzymania. Hrabia żąda dlatego, żeby mu oddali wszystek popiół drzewny do nawożenia lasów i zbierali szyszki świerkowe dla nasienia. Zgodzono się na to po pewnem opieraniu się. Na tem jednak panowanie to prywatne się kończyło, gdyż takiem ono było w pełni słowa. Hrabia nie był tylko panem podanych, którzy mu musieli płacić czynsz i odrabiać pańszczyznę, lecz także w administracji niby starostą swojego okręgu zaś w sądownictwie drugą instancją.”

Czytając jednak tę książkę odnosi się wrażenie, że Pilchowice jako majątek były poza Państwem Rybnickim. Idzikowski podaje wiele statystyk dotyczących Państwa Rybnickiego, jednak ani razu nie wspomina o Pilchowicach. Dlatego, kiedy w 1788 roku pruski król Fryderyk Wilhelm II wykupił od hrabiego Antona Wengerskiego Państwo Rybnickie, wg Idzikowskiego za „400 000 talarów i 500 dukatów klucznego, mianowicie zaś miał fiskus
120 000 talarów natychmiast wykupić w listach zastawnych resztę zaś zapłacić ratami”,

nie dotyczyło to majątku Wengerskich w Pilchowicach.

W Państwie Rybnickim, w tym czasie, było ok. 3800 mieszkańców (oczywiście bez majątku Pilchowice). Pilchowice pozostały więc domeną Wengerskich – jako majorat (ordynacja rodowa przewidująca dziedziczenie majątku ordynackiego przez najstarszego syna lub krewnego, w przypadku braku potomków linii męskiej lub majątek tak odziedziczony; także sposób dziedziczenia majątku poprzez najstarszego potomka, bez możliwości dzielenia przedmiotu dziedziczenia.[18]). Do majoratu pilchowickiego należały wtedy: miasteczko Pilchowice, Knurów, Krywałd, Szczygłowice, Wilcza Górna i Dolna, Nieborowice, Wielopole, Dolna Wieś i Kuźnia Nieborowska.

Zanim jednak to wszystko się stało 21 września 1781 roku hrabia Anton Wengersky żeni się. Uroczysty ślub dokonuje się w kościele św. Jakuba w Brnie. Żoną jego zostaje Maria Anna baronówna Skrbensky z Hrzistie (urodzona w Ostrawie 8 lutego 1763 roku, zmarła
w Opawie 22 listopada 1856 roku)[19]

Z małżeństwa tego rodzą się :[20]

– 24 marca 1785 roku w Rybniku – Friedrich Wilhelm Maria Leonhard – późniejszy dziedzic majoratu pilchowickiego.

– 7 września 1786 roku – Wilhelm – późniejszy kanonik katedry św. Jana w Wrocławiu
i katedry św. Wacława w Ołomuńcu [21]

– 10 grudnia 1787 roku – Eugen.[22] Był oficerem. Zmarł 1 listopada 1832 roku.

– 12 lutego 1789 roku August – w 1803 roku przyjmuje święcenia tonsury
w Pilchowicach, później jest (prawdopodobnie) kanonikiem katedry w Brixen (włoska część Tyrolu).[23]  Zmarł 12 marca 1871 roku.

– 11 kwietnia 1790 roku w Wrocławiu – Eugenie Friederike Ludovica Maria Anna – 22 lutego 1810 wyszła za mąż w Wrocławiu za Karla Boromaus hrabiego Henckel von Donnersmarck, a po jego śmierci 7 lipca 1823 roku za  hrabiego Conrada Michaela Antona  von Sternberg und Rudelsdorf. Zmarła w Raudnitz ( Roudnice nad Labem
w Czechach) 16 sierpnia 1858 roku.[24]

– 7 września 1791 roku – Marie Adelheid – wyszła za mąż za barona Karla Roden von Hirzenau. Zmarła ok. roku 1847.[25]

– 19 lutego 1793 roku –  Eduard – był cesarskim szambelanem, tajnym radcą i oficerem –  feldmarszałkiem . Był kawalerem wielu orderów. 22 maja 1850 roku żeni się z Karoliną hrabianką Roden von Hirzenau. Umiera 19 lutego 1875 roku.[26]

Eduard Graf Wengersky v. Ungerschutz źródło: https://www.europeana.eu/pl/item/92062/BibliographicResource_1000126192712

– 11 sierpnia 1805 roku –  Anna – 20 stycznia 1839 roku wyszła za mąż za barona Moritza von Trauttenberg. Umiera 26 października 1858 roku.[27]

Wróćmy jednak do spraw Antona Wengerskiego i Pilchowic. Okres jego rządów był bardzo owocny. Pilchowice zmieniają się w wielki plac budowy. Stoi już nowy kościół. Hrabia funduje Pilchowicom nową szkołę i kaplicę cmentarną. W roku 1800 zostaje rozebrany i sprzedany do Gorzyc Śląskich stary drewniany kościół. Na jego miejscu hrabia buduje nową obszerną plebanię. Jeszcze pod koniec XVIII wieku buduje nowy obszerny
i wygodny zamek (pałac) dla swojego rodu (być może budowę rozpoczął już jego opiekun Józef Wengersky). Rozpoczyna się też budowa szpitala braci bonifratrów. Rozmach z jakim podjęto te inwestycje jest imponujący, biorąc pod uwagę to, że Pilchowice były wtedy niewielkim miasteczkiem.

 

Karol Hrubesz

 

[1]              https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/79570/edition/75105/content?ref=desc

[2]              https://gw.geneanet.org/cvpolier?lang=en&n=von+frankenberg+und+ludwigsdorf&oc=0&p=maximilian+augustin+joseph

[3]             Patrz „Powołania kapłańskie w parafii Pilchowice do końca XIX wieku” artykuł K-H

[4]              https://books.google.pl/books?id=t1TPAgAAQBAJ&pg=PA97&lpg=PA97&dq=Genealogia+rodziny+wengersky&source=bl&ots=IyTw8plw4x&sig=NaXWiZcAelRqb1IOFeQICw6b_MQ&hl=pl&sa=X&ved=2ahUKEwivttu0pZzeAhVItYsKHf1BDN0Q6AEwBHoECAIQAQ#v=onepage&q=Genealogia%20rodziny%20wengersky&f=false

[5]              Agnieszka Robok ; Zamek w Pilchowicach ; artykuł „Informacje historyczne i kulturalne w gminie Pilchowice”

[6]              Pokrywali koszty kształcenia przyszłych księży.

[7]              http://www.historie.hranet.cz/heraldika/pdf/kadich-blazek1899.pdf

[8]              https://www.mubph.cz/tisk.php?id=1746&pageID=49fe72fbd343ce586fbd5f4fe451ff4d

[9]              https://www.mubph.cz/tisk.php?id=1849&pageID=2e678999c5c1a3777415be999a55dc45

[10]            Patrz – księgi chrztów parafii Pilchowice z tego okresu.

[11]            https://pl.wikipedia.org/wiki/Zamek_w_Rybniku

[12]            Pilchowice nasze dziedzictwo ; Pilchowice 2018 ; rozdział Pani Agnieszki Robok

[13]            Henryk Postawka http://www.barglowka.pl/barrach.html

[14]            http://www.mikolajwilcza.katowice.opoka.org.pl/?page_id=1353

[15]            Prawdopodobnie organy te pierwotnie znajdowały się w kościele w Pilchowicach, a na począku XX w. zostały przeniesione do Wilczy.

[16]            Ciekawych odsyłam na stronę internetową parafii Św. Jakuba w Plesnie

[17]            https://plesna.ostrava.cz/cs/o-plesne/hitorie

[18]            Wikipedia

[19]            http://genealogy.euweb.cz/bohemia/wenger1.html

[20]            tamże

[21]            Patrz „Powołania kapłańskie w parafii Pilchowice do końca XIX wieku” artykuł K-H

[22]            https://books.google.pl/books?id=rlRNAAAAcAAJ&pg=PA739&lpg=PA739&dq=Eugen+Wengersky&source=bl&ots=KuYz3d5DEz&sig=Bq0RwWSSqvhTDYgBfQ1R2xr4FtA&hl=pl&sa=X&ved=2ahUKEwj3x-Ljue_fAhWILVAKHZvaBlw4ChDoATADegQIBxAB#v=onepage&q=Eugen%20Wengersky&f=false

[23]            Patrz „Powołania kapłańskie w parafii Pilchowice do końca XIX wieku” artykuł K-H

[24]            http://genealogy.euweb.cz/bohemia/wenger1.html

[25]            tamże

[26]            tamże

[27]            tamże